مدیریت بهداشت و درمان در ایران

بررسی تطبیقی دوره کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در دانشگاههای منتخب و گریزی بر آسیب شناسی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی

 جمیل صادقی فر¹- پژمان حموزاده² – بختیار پیروزی²

 1- دانشجوی PhD مدیریت خدمات بهداشتی درمانی دانشگاه علوم پزشکی ایران

2- دانشجویان کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی دانشگاه علوم پزشکی تهران

 چکیده:

زمینه و هدف

بخش بهداشت و درمان که در واقع حافظ و پشتیبان سلامت نیروی انسانی می‌باشد، خود بیشتر از سایر بخش‌ها به نیروی انسانی فرهیخته، ماهر و آموزش‌دیده که اهرم رشد و توسعه ملی است متکی می‌باشد. در این میان نقش افرادی که مدیریت این بخش خطیر را بر عهده دارند بسیار حیاتی و حائز اهمیت است؛ لذا نظام آموزشی باید بتواند به صورت هدفمند و کارآمدی به تربیت دانشجویان رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی برای اداره بخش سلامت در آینده‌ای که با تغییرات بسیار مواجه است بپردازد. در این راستا به بررسی تطبیقی دوره کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در ایران و دانشگاه‌های منتخب دنیا پرداخته شده است تا بتوان با نگاه دقیق‌تر به دنبال کاهش شکاف کیفیت بین آموزش‌های ارائه شده در رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در کشور و نیازهای واقعی مدیریت نظام سلامت فکر کرد.

روش کار:

این مطالعه به صورت توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه با صاحب‌نظران به بررسی دوره کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در دانشگاه‌های جان هاپکینز، جرج واشنگتن و اوهایو(آمریکا)، دانشگاه لندن(انگلیس)، دانشگاه دوبلین(ایرلند)، دانشگاه دالاهوزی(کانادا)، دانشگاه موناش(استرالیا) و دانشگاه تهران(ایران) به صورت تطبیقی و نیز آسیب‌شناسی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی پرداخته است. در این مطالعه عنوان دوره درسی، هدف دوره، طول دوره تحصیلی، تعداد واحد درسی و تنوع آنها مورد بررسی قرار گرفته است. در نهایت آسیب‌شناسی این رشته در کشور مورد بررسی واقع شده است.

 بحث و نتیجه گیری:

عنوان دوره درسی در دانشگاه‌های مورد بررسی شامل مدیریت و تامین مالی خدمات بهداشتی درمانی(دانشگاه جان هاپکینز)، مدیریت و سیاستگذاری خدمات بهداشتی درمانی(دانشگاه اوهایو) و مدیریت خدمات بهداشتی درمانی(سایر دانشگاهها) بود. در دانشگاه‌های مورد مقایسه هدف این دوره تربیت دانشجویانی با تسلط بر مواردی از قبیل برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک، دانش تخصصی در زمینه اصول مدیریت و ارائه مطلوب خدمات، ایفای نقش‌هایی چون مدیریت، پژوهش، آموزش و سیاستگذاری در حوزه بهداشت و درمان و در نهایت تربیت نیروهایی جهت انجام وظیفه در پست‌های مدیریت ارشد و میانی سازمان‌های مراقبت سلامت بود؛ این در حالی است که در ایران هدف دوره کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی با دانشگاه‌های مورد مطالعه تفاوت اساسی دارد. هدف دوره ارزیابی کمی و کیفی بیمارستانها، اداره بیمارستان‌ها و تجزیه و تحلیل نظام اقتصادی فعالیت‌های بیمارستانی است، به عبارتی تاکید صرف بر نظام بیمارستانی به جای کل نظام سلامت. طول دوره تحصیلی از 2-4 سال متغیر است. یشترین و کمترین تعداد واحد درسی به ترتیب مربوط به دانشگاه جرج واشنگتن و دانشگاه لندن است. تعداد واحدها در سه دانشگاه تهران، اوهایو و جان هاپکینز برابر است. واحدهای درسی ارائه شده در دانشگاه اوهایو بیشترین تنوع را دارند.

 کلید واژه: بررسی تطبیقی، دوره کارشناسی ارشد، مدیریت خدمات بهداشتی درمانی

 

 

 

مقدمه:

در فرایند توسعه، آموزش و تغییر دو عنصر حیاتی و زیر بنایی به شمار می‌روند. لزوم توجه به این دو عنصر با توجه به تغییرات سریع برای موفقیت سازمان‌ها حائز اهمیت است. اعتقاد بر این است که مقوله آموزش در کشور ما نیاز به تحول و دگرگونی دارد. آموزش باید بین محیط‌های انتزاعی کلاس‌های درس و محیط‌های واقعی تولید و ارائه خدمت رابطه ملموس برقرار کند. بدین معنی که در طراحی و اجرای آموزش‌ها، نیازها و انتظارات مشتریان مختلف آموزش مد نظر قرار گیرد. به جای نگریستن به آموزش به عنوان یک تکلیف، با کانون توجه قرار دادن تحول در شیوه اداره سازمان و کمک به تعالی آنها، آموزش به عنوان بخش بسیار کوچکی از یاد گیری مادام العمر تلقی می‌شود.

 به جای درجازدن در محتوا و تکرار مکرر آنچه دیگران گفته‌اند، باید بر نوآوری مبتنی بر دیدگاه فرآیندی تمرکز نمود. دیدگاه فرآِیندی تأکید می‌کند که در هیچ زمینه‌ای "حرف آخر" زده نشده است و در همه  زمینه‌ها در طول زمان می‌توان و باید "حرف جدیدی" برای گفتن داشت.

بخش بهداشت و درمان که در واقع حافظ و پشتیبان تندرستی و بهداشت نیروی انسانی می‌باشد، خود بیشتر از سایر بخش‌ها به نیروی انسانی فرهیخته، ماهر و آموزش دیده که اهرم رشد و توسعه ملی است متکی است. آقای ماهلر، رئیس اسبق سازمان بهداشت جهانی، در این زمینه چنین اظهار نظر می‌نماید: "نیروی انسانی سنگ بنای هر نظام سلامت را تشکیل می‌دهد. کشورها هرگز نمی‌توانند به سطحی از بهداشت که ضامن سلامت مردم برای زندگی مثمر ثمر است، دست یابند مگر آنکه شیوه‌های توسعه نیروی انسانی آنان متناسب با نیازهای مردم و شرایط اجتماعی باشد. در واقع بدون توجه به توسعه منابع انسانی هر گونه برنامه‌ریزی عقیم و ناکارامد است."

با توجه به پذیرش سالانه حدود 500 دانشجو در رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در سراسر کشور و از طرفی فارغ‌التحصیل شدن همین تعداد دانشجو به طور سالانه، در عمل آنچه شاهد هستیم عدم بکارگیری دانش‌آموختگان این رشته در پست‌های تخصصی مربوطه علی رغم توانایی و کارآمدی آنها می‌باشد. همانطور که همگان استحضار دارند نظام سلامت کشورمان با وجود اقدامات عدیده و بعضاً مفید دچار چالش‌های فراوان و کاستی‌های روز افزون می‌باشد، به طوری که مردم به عنوان مشتریان نهایی نظام سلامت از دریافت خدمات نظام سلامت ناراضی بوده و بسیاری از این مشکلات نیز تاکنون لاینحل باقی مانده است.

با توجه به پیشرفت‌های حاصل شده و تغییر استانداردهای مراقبت‌های سلامت و به تبع آن مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در سطح دنیا، برای کارآمد ساختن و به روز کردن برنامه آموزشی به اندیشه‌های جدید و رویکردهای تازه نیاز است و ساده‌ترین راه برای نیل به این هدف انجام مطالعات تطبیقی است.

 از ا‌ین‌رو در این مطالعه دوره کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در دانشگاههای منتخب به صورت تطبیقی بررسی شده و به بیان نکاتی پیرامون وضعیت فعلی این رشته در کشور پرداخته می‌شود. در نهایت پیشنهاداتی مناسب و کاربردی در راستای ارتقاء سطح کمی و کیفی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی ارائه می‌شود که امید است مورد توجه مسئولین، اساتید و دانشجویان این رشته قرار گیرد.

 روش کار:

این مطالعه به صورت توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه با صاحب‌نظران به بررسی دوره کارشناسی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در دانشگاه‌های جان هاپکینز، جرج واشنگتن و اوهایو(آمریکا)، دانشگاه لندن(انگلیس)، دانشگاه دوبلین(ایرلند)، دانشگاه دالاهوزی(کانادا)، دانشگاه موناش(استرالیا) و دانشگاه تهران(ایران) به صورت تطبیقی و نیز آسیب‌شناسی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی پرداخته است. در این مطالعه عنوان دوره درسی، هدف دوره، طول دوره تحصیلی، تعداد واحد درسی و تنوع آنها مورد بررسی قرار گرفته است. در نهایت آسیب‌شناسی این رشته در کشور مورد بررسی واقع شده است که در این مورد از نظرات برخی از اساتید فعال و علمی رشته و تعدادی از دبیران همایش‌های سراسری مدیریت خدمات بهداشتی درمانی بهره گرفته شده است.

 بحث:

در بخش اول این مقاله عنوان دوره درسی، هدف دوره، طول دوره تحصیلی، تعداد واحد درسی و تنوع آنها در دانشگاه‌های منتخب مورد بررسی قرار گرفته است. عنوان دوره درسی در دانشگاه جان هاپکینز مدیریت و تامین مالی خدمات بهداشتی درمانی، در دانشگاه اوهایو مدیریت و سیاستگذاری خدمات بهداشتی و درمانی و در سایر دانشگاهها از جمله دانشگاه تهران، مدیریت خدمات بهداشتی درمانی بود. این تفاوت حاکی از اهمیت این رشته در مدیریت و سیاستگذاری نظام سلامت می‌باشد (جدول شماره 1).

هدف دوره در دانشگاه لندن تربیت افراد آشنا به اصول آکادمیک و دارای دانش و توانایی در زمینه روش‌های علمی و مدیریت استراتژیک در بخش بهداشت و درمان، در دانشگاه دوبلین تربیت افراد متخصص، متعهد و با دانش تخصصی در زمینه اصول مدیریت بهداشت و درمان، در دانشگاه موناش تربیت نیروهایی جهت انجام وظیفه در پست‌های مدیریت ارشد و میانی سازمان‌های مراقبت بهداشتی، در دانشگاه دالاهوزی تربیت نیروهایی برای برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک سیستم‌های بهداشتی و درمانی، در دانشگاه جرج واشنگتن تربیت مدیرانی با دانش و مهارت لازم در زمینه شیوه‌های ارائه مطلوب خدمات بهداشتی و درمانی بود.

 هدف دوره در دانشگاه‌های اوهایو و جان هاپکینز قدری متفاوت است، به طوری که در دانشگاه جان هاپکینز تربیت افرادی برای ایفای نقش‌هایی چون مدیریت، پژوهش، آموزش و سیاستگذاری در حوزه بهداشت و درمان و در دانشگاه اوهایو ایجاد مهارت‌های تحلیلی و دانش تخصصی در دانشجویان برای فهم دقیق و سیاستگذاری در سازمان‌های مراقبت بهداشتی و درمانی به عنوان هدف دوره مشهود است (جدول شماره 1).

آنچه از هدف این دوره در دانشگاه‌های اشاره شده بر می‌آید این است که دانشجویان در این مقطع آموزش‌هایی را می‌گذرانند که بتوانند در سطوح بالا و حساس نظام سلامت قادر به سیاستگذاری و تصمیم‌گیری باشند. این در حالی است که در ایران هدف دوره با دانشگاه‌های مورد مقایسه تفاوت اساسی دارد؛ به این معنا که در دانشگاه تهران هدف دوره، ارزیابی کمی و کیفی بیمارستان‌ها، اداره بیمارستان‌ها و تجزیه و تحلیل نظام اقتصادی فعالیت‌های بیمارستانی عنوان شده است به عبارتی در یک نگاه تاکید صرف بر نظام بیمارستانی به جای کل نظام سلامت.

 این نوع هدف‌گذاری منجر به فقر محتوایی دروس ارائه شده در این دوره شده است به گونه‌ای که نه اطلاعات کافی و لازم در عرصه بیمارستانی تبادل می شود و نه بحث مناسبی در مورد سطوح پایه و سطح کلان صورت می‌گیرد.

طول دوره تحصیلی در دانشگاه‌های مورد بررسی اختلاف چندانی ندارد به طوری‌که در دانشگاه جرج واشنگتن طول این دوره 2-4 سال و در سایر دانشگاه‌ها  2-3 سال می‌باشد.

در مورد تعداد واحد درسی، بیشترین تعداد واحد درسی مربوط به دانشگاه جرج واشنگتن و کمترین تعداد مربوط به دانشگاه لندن است. تعداد واحدهای درسی در سه دانشگاه تهران، اوهایو و جان هاپکینز برابر است. در مورد تنوع واحدهای درسی نیز واحدهای درسی ارائه شده در دانشگاه اوهایو بیشترین تنوع را دارند.

 جدول شماره 1: وضعیت عنوان و هدف دوره کارشناسی ارشد رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در دانشگاه های منتخب

نام کشور	انگلیس	ایرلند	استرالیا	کانادا	آمریکا			ایران
نام دانشگاه	لندن	دوبلین	موناش	دالاهوزی	جان هاپکینز	جرج واشنگتن	اوهایو	تهران
عنوان دوره	مدیریت خدمات بهداشتی درمانی	مدیریت خدمات بهداشتی درمانی	مدیریت خدمات بهداشتی درمانی	مدیریت خدمات بهداشتی درمانی	مدیریت و تامین مالی در خدمات بهداشتی و درمانی	مدیریت خدمات بهداشتی درمانی	مدیریت و سیاستگذاری خدمات بهداشتی و درمانی	مدیریت خدمات بهداشتی درمانی
هدف دوره	تربیت افراد آشنا به اصول آکادمیک و دارای دانش و توانایی در زمینه روشهای علمی و مدیریت استراتژیک در بخش سلامت	تربیت افراد متخصص، متعهد و دارای دانش تخصصی در زمینه اصول مدیریت و بهداشت و درمان	تربیت نیروهایی جهت انجام وظیفه در پستهای مدیریت ارشد و میانی سازمانهای مراقبت سلامت	تربیت افرادی برای برنامه‌ریزی استراتژیک و مدیریت نظامهای سلامت	تربیت افرادی برای ایفای نقش رهبری در مدیریت، آموزش، پژوهش و سیاستگذاری در حوزه سلامت	تربیت مدیرانی دارای دانش آکادمیک و مهارتهای عملی در زمینه ارائه مطلوب خدمات بهداشتی و درمانی	ایجاد مهارتهای تحلیلی و دانش تخصصی در مدیران برای فهم و سیاستگذاری در سازمانهای مراقبت بهداشتی و درمانی	تربیت مدیرانی برای ارزیابی کمی و کیفی بیمارستانها، اداره بیمارستانها و تحلیل نظامهای اقتصادی و فعالیتهای بیمارستانی

 وضعیت واحدهای درسی در دانشگاه‌های مورد مطالعه نیز به شرح زیر است:

واحد اقتصاد بهداشت در تمامی دانشگاه‌ها ارائه می‌شود. در زمینه سیاستهای سلامت بجز دانشگاه‌های لندن و تهران سایر دانشگاه‌ها واحدی با عنوان تحلیل سیاست‌های سلامت را ارائه می‌کنند. در همه دانشگاه‌ها بجز دانشگاه تهران، در زمینه موازین حقوقی و قانونی واحدی با عناوینی نظیر محیط قانونی ارائه مراقبت‌ها، قوانین ارائه مراقبت و ... ارائه می‌شود. در زمینه اپیدمیولوژی اکثر دانشگاه‌ها واحدی تحت عنوان اصول اپیدمیولوژی ارائه  می‌دهند که در این زمینه جای چنین واحدی در دانشگاه تهران خالی به نظر  می‌رسد. در خصوص سیستم‌های اطلاعات بهداشتی، تمامی دانشگاه‌ها بجز دانشگاه تهران، چنین واحدی را ارائه می‌دهند، فقط در دانشگاه لندن این واحد تحت عنوان تحلیل و بررسی اطلاعات جمعیتی ارائه می‌شود.

واحد بازاریابی فقط در دانشگاه‌های آمریکا ارائه می‌شود که احتمالاً به دلیل وجود آرایش خصوصی نظام ارائه مراقبت‌ها در این کشور می‌باشد. مدیریت کیفیت که از بحث‌های جدید در عرصه مراقبت‌های بهداشتی و درمانی است، فقط در دو دانشگاه دالاهوزی و موناش ارائه می‌شود. تنها دو دانشگاه جرج واشنگتن و تهران در زمینه روش تحقیق واحد درسی ارائه می‌نمایند. مدیریت و برنامه‌ریزی استراتژیک از جمله واحدهای درسی‌ای است که در اکثر دانشگاه‌ها و از جمله دانشگاه تهران ارائه می‌شود. در زمینه مدیریت منابع انسانی نیز در اکثر دانشگاه‌ها بجز دانشگاه تهران واحدی ارائه می‌شود.

کارآموزی به اشکال مختلفی در تمامی دانشگاه‌ها بجز موناش و دوبلین ارائه می‌شود که طول دوره آن در دانشگاه‌های مختلف فرق می‌کند. بطور مثال در دانشگاه جان هاپکینز این واحد درسی یک فیلد 11 ماهه را در بر می‌گیرد و در دانشگاه اوهایو به صورت درس 2 واحدی ارائه می‌شود. مدیریت سازمان‌های خدمات بهداشتی درمانی واحد درسی است که در نیمی از دانشگاه‌های مورد بررسی ارائه می‌شود. سمینار موردی واحدی است که تنها در سه دانشگاه اوهایو، جرج واشنگتن و تهران ارائه  می‌شود.

در بحث تصمیم‌گیری دانشگاه‌های آمریکایی و دانشگاه لندن واحدی تحت عنوان ابزارهای کمی تصمیم‌گیری در خدمات سلامت ارائه می‌دهند که با توجه به اهمیت ابزارهای مدیریت در تصمیم‌گیری مدیران، جای خالی چنین واحدی در مقطع کارشناسی ارشد این رشته در کشور احساس می‌شود. ارزیابی برنامه‌های بهداشتی واحدی است که در اکثر دانشگاه‌ها و از جمله دانشگاه تهران ارائه می‌شود. آمار حیاتی واحد درسی ضروری است که در دانشگاه‌های جان هاپکینز، دالاهوزی و موناش ارائه می‌شود، این درس در دانشگاه تهران جزء واحدهای پیش‌نیاز است (جدول شماره 2).

در نهایت واحد پایان‌نامه نیز فقط در سه دانشگاه تهران، دوبلین و لندن ارائه می‌شود، البته این واحد در لندن با عنوان گزارش پروژه می‌باشد.

آنچه از نگاه بر واحدهای درسی در دانشگاه‌های مورد بررسی برمی‌آید این است که با توجه به وضعیت مدیریت نظام سلامت و جایگاه فارغ‌التحصیلان مدیریت در آن دانشگاه‌ها واحدهای درسی به صورت متناسب ارائه می‌شوند برای مثال با توجه به وضعیت نظام سلامت انگلستان و اهمیت بهداشت و پیشگیری در آن، در دانشگاه لندن گرایش رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی به سمت بهداشت و جامعه است و اکثر واحدهای درسی این دانشگاه در ارتباط با بهداشت جامعه می‌باشد. همچنین در دانشگاه‌های مورد بررسی آمریکا، حجم عظیمی از واحدهای درسی را بحث‌های اقتصاد و مدیریت تشکیل می دهد. در این دانشگاه‌ها واحدهایی مانند مراقبت‌های بلندمدت، مراقبت‌های سازمان یافته، اخلاق و ملاحظات انسانی نیز جایگاه خاصی دارند.

 جدول شماره 2: وضعیت واحدهای درسی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در دانشگاه های مورد بررسی

نام دانشگاه نام واحد درسی	اوهایو	جان هاپکینز	واشنگتن	دالاهوزی	موناش	دوبلین	لندن	تهران
اقتصاد بهداشت	*	*	*	*	*	*	*	*
سیستم‌های اطلاعاتی	*	*	*	*	*	*		*
سیاست‌های بهداشتی	*	*	*	*	*	*
موازین حقوقی و جنبه‌های قانونی	*	*	*	*	*	*	*
مدیریت سازمان‌های بهداشتی درمانی	*		*	*			*
اصول اپیدمیولوژی	*	*		*	*		*
آمار حیاتی		*	*	*				*
مدیریت  و برنامه‌ریزی استراتژیک	*	*	*	*		*		*
آموزش عملی(کارورزی و کارآموزی)	*	*	*	*			*	*
مدیریت منابع انسانی	*	*	*	*		*
سمینار موردی	*		*					*
مدیریت کیفیت				*	*

 در بخش دوم این مطالعه به صورت مختصر و دقیق به آسیب‌شناسی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در ایران پرداخته می‌شود.

این رشته از سال 1333 برای اولین بار با عنوان اداره امور بیمارستان‌ها در مقطع کارشناسی‌ارشد شروع به کار کرد و پس از چند بار تغییر نام و تعطیلی، امروزه به نقطه‌ای رسیده که 11 دانشگاه در مقطع کارشناسی، 9 دانشگاه در مقطع کارشناسی‌ارشد و 3 دانشگاه در مقطع PhD اقدام به پذیرش دانشجو می‌نمایند. طبق آمارهای موجود در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هم اکنون حدود 6000 دانشجو و فارغ‌التحصیل در این رشته وجود دارد که حدود 700  نفر کارشناسی‌ارشد، 220 نفر PhD و سایرین کارشناسی این رشته را دارا می‌باشند.

با توجه به پذیرش سالانه حدود 500 دانشجو در رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در سراسر کشور و از طرفی فارغ‌التحصیل شدن همین تعداد دانشجو به طور سالانه، در عمل آنچه شاهد هستیم عدم بکارگیری دانش‌آموختگان این رشته در پست‌های تخصصی مربوطه علی‌رغم توانایی و کارآمدی آنها می‌باشد. همان‌طور که همگان استحضار دارند نظام سلامت کشورمان با وجود اقدامات عدیده و بعضاً مفید دچار چالش‌های فراوان و کاستی‌های روز افزون می‌باشد، به طوری که مردم به عنوان مشتریان نهایی نظام سلامت از دریافت خدمات نظام سلامت ناراضی بوده و بسیاری از این مشکلات نیز تاکنون لاینحل باقی مانده است.

راهکارهای لازم جهت برون‌رفت از بحران‌های فعلی را می‌بایست در طرح‌های بنیادی مانند طراحی نظام سلامت مبتنی بر پزشک خانواده و نظام ارجاع، تغییر در نظام پرداخت فعلی، تغییر در نظام مدیریت بیمارستان‌ها، ایجاد نظام بیمه‌ای جهت جلوگیری از هزینه‌های کمرشکن و ... جستجو کرد و مطمئنا انتصاب افراد غیرمتخصص صرفاً به دلیل آشنایی بیشتر با ترمینولوژی پزشکی نمی‌تواند مشکلات فراروی نظام سلامت را برطرف سازد.

آنچه در ادامه در قالب 5 بند ارائه می‌شود مختصری از نظرات افراد مورد مصاحبه به عنوان صاحب‌نظر می‌باشد:

1. از آنجایی که بیمارستان هزینه‌های سرسام‌آوری به نظام سلامت تحمیل نموده و نقش محوری در نظام سلامت ایفا می‌کند، مدیریت صحیح و تقاضامحور این مراکز ضروری می‌باشد و از سویی دیگر تجارب سایر کشورها ازجمله فرانسه، انگلستان، کانادا و ... در زمینه مدیریت این مراکز، بیانگر بکارگیری فارغ‌التحصیلان رشته مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی در این کشورها می‌باشد. در کشور ما نیز سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی سابق بر پایه کارشناسی‌های جامع، پست مدیریت بیمارستان را تنها در صلاحیت احراز رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی و اداره امور بیمارستان‌ها در نظر گرفته است؛ اما به نظر می‌رسد در وزارت بهداشت بر خلاف منافع نظام سلامت کشور و تنها در راستای منافع و اهداف برخی رشته‌های خاص گام برداشته شده است.

2. علیرغم تصمیمات کارشناسی شده سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی سابق در تعریف تعدادی پست سازمانی جدید برای فارغ‌التحصیلان این رشته، در وزارت بهداشت این اقدام در حد توصیه به دانشگاه‌ها باقی مانده است و عملاً هیچ گونه اقدام جدی در جهت بکارگیری و نهایی‌شدن پست‌های مذکور صورت نگرفته است.  

3. با تکیه بر مهارت‌ها و پتانسیل‌های بالقوه فارغ‌التحصیلان این رشته که توانمندی‌های لازم جهت تصدی بسیاری از پست‌های ستادی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را دارا می‌باشند و با توجه به نمونه‌های بسیار موفقی از دانش‌آموختگان این رشته که در سطوح مختلف وزارت بهداشت و دانشگاههای مربوطه مشغول به کار شده‌اند لازم است که پست‌های جدید برای آنها تعریف و نسبت به بکارگیری جدی فارغ‌التحصیلان این رشته اقدام مقتضی و جدی صورت گیرد.

4. مسئله اشتغال پزشکان عمومی و پرستاران را باید در جایگاه صحیح و مناسب خود و مطمئناً مانند تمامی کشورهای دنیا در قالب برنامه‌های پزشک خانواده و تیم‌های سلامت و نگاه سلامت محور جستجو نمود و بدون شک بکارگیری چنین متخصصینی در پست‌های غیرتخصصی صرفاً به دلیل آشنایی بیشتر با ترمینولوژی پزشکی ناعادلانه به نظر می‌رسد. این درحالی است که درصد بالایی از امور مدیریتی در برگیرنده مقولاتی است که چنین متخصصینی آشنایی کافی با ترمینولوژی آن ندارند، لذا عدالت حکم می‌کند که دانش‌آموختگان این رشته و سایر رشته‌ها با توجه به صلاحیت و تخصص‌شان در زمینه‌های مربوطه به خدمت گرفته شوند و مطمئناًٌ منفعت و صلاح جامعه با این رویه منطقی محقق خواهد شد.

5. بر هیچ کسی پوشیده نیست که بسیاری از پزشکان متخصص و فوق‌تخصص که بدون شک مردم نیاز بسیار مبرم به تخصص و فعالیت‌های درمانی آنها دارند باید به امور مربوطه بپردازند و بی‌شک با اشتغال هم‌زمان در بخش دولتی و خصوصی نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای مردم باشند و بسیاری از نارضایتی‌ها و مدیریت ناصحیح بیمارستان‌ها به این مشکل بر می‌گردد و در نتیجه بکارگیری فارغ‌التحصیلان این رشته در پست‌های مدیریت با توجه به تخصص‌های این دانش‌آموختگان می‌توانند این مشکل را تا حد زیادی مرتفع نمایند.

از نگاه دیگر می‌توان مشکلات و چالش‌های فراروی این رشته را در سه دسته کلی طبقه‌بندی کرد:

الف) مشکلات مربوط به دانشجویان شامل:

کم‌رنگ بودن نقش پژوهش در بین دانشجویان این رشته، عدم وجود ارتباطات مناسب بین دانشجویان رشته در مقاطع مختلف تحصیلی علی‌الخصوص در دانشگاه‌هایی که محل آموزش دانشجویان مقاطع مختلف به لحاظ فیزیکی جدا از یکدیگر می‌باشند، عدم وجود انگیزه کافی در بسیاری از دانشجویان رشته، فاصله گرفتن از مطالعه دروس مدیریت و روی آوردن به دروس صرف مربوط به عرصه نظام سلامت و...

 ب) مشکلات مربوط به اساتید و بورد محترم رشته شامل:

 نامناسب بودن سرفصل دروس، اضافی بودن و یا بعضاً کم بودن بعضی دروس با توجه به تجربیات موجود، به روز نبودن مطالب ارائه شده و بعضاً روش‌های تدریس نامناسب (در دانشگاه‌های مختلف این مورد بسیار متغیر است)، عدم تدوین برنامه‌ای مناسب و کاربردی برگزاری مناسب‌تر دوره‌های کارآموزی و کارورزی، تعداد اندک اساتید این رشته در بعضی دانشگاه‌ها و...

ج)مشکلات ساختاری شامل:

عدم تعیین جایگاه ویژه از سوی وزارت بهداشت برای این رشته و فارغ‌التحصیلان آن، عدم رعایت حقوق تصویب شده برای فارغ‌التحصیلان این رشته از سوی وزارت بهداشت، روی آوردن بی‌رویه پزشکان و سایر رشته‌ها به این رشته و ...

    نتیجه‌گیری و پیشنهادات:

با توجه به مطالب ارائه شده و وضعیت فعلی رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی، به نظر می‌رسد هم در بعد کیفیت فارغ‌التحصیلان و هم در بعد شیوه‌های تدریس در دانشگاه‌ها روند روبه‌رشدی شکل گرفته است. یکی از برنامه‌های آتی برای غنی‌کردن محتوای دروس رشته در مقاطع مختلف استفاده از نظرات عینی کمیته دانشجویی متشکل از نمایندگان دانشگاه‌های مختلف می‌باشد. در سطح کلان نیز وزارت بهداشت به عنوان سیاستگزار باید آگاه باشد که هزینه‌های گزافی که برای تربیت دانشجویان این رشته در مقاطع مختلف صورت می‌گیرد تنها با قرار دادن آنها پس از فارغ‌التحصیلی در پست‌های کارشناسی و تصمیم‌گیری می‌تواند قابل توجیه باشد. در پایان پیشنهاداتی به شرح زیر ارائه می‌شود:

بازنگری در اهداف دوره به منظور ایجاد یک دید کلان در بهداشت و درمان و خارج شدن از نگرش صرف بر بیمارستان.

بازنگری در روند برگزاری آموزش‌های عملی (کارآموزی و کارورزی) و تاکید بیش از حد بر افزایش توانایی‌های عملی دانشجویان.

ایجاد فرصت‌ها و امکانات مشارکت بیشتر دانشجویان در انجام پروژه‌های عملی و پژوهشی در حوزه بهداشت و درمان.

 بازنگری در شیوه‌های تدریس و ارائه مطالب متناسب با وضعیت فعلی نظام سلامت.

بازنگری در واحدهای درسی فعلی دوره کارشناسی‌ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی و جایگزینی واحدهای پیشنهادی ذیل:

سیستم‌های اطلاعات بهداشتی، مدیریت توسعه و تحول در بهداشت و درمان، سیاستگذاری در نظام سلامت، مدیریت منابع انسانی در بهداشت و درمان، بودجه‌بندی و مدیریت مالی در نظام سلامت، مدیریت سازمان‌های مراقبت بهداشتی درمانی، پژوهش عملیات، بیمه و تعرفه و ابزارهای کمی در تصمیم‌گیری.

 تشکر و سپاسگزاری: بدینوسیله از همکاری دبیران محترم همایش‌های مدیریت خدمات بهداشتی درمانی سراسر کشور، سرکار خانم مهربانی‌فرد و جناب آقایان معنوی، میریان، رستم‌پور، خدایاری و همچنین آقای دهنوی و خانم سلام‌زاده، که در حقیقت بخش دوم این مقاله حاصل همفکری و نظرات ارزشمند این بزرگواران بود تقدیر و تشکر می‌شود.

 منابع:
1. روانگرد رامین و همکاران- بررسی برنامه درسی دوره کارشناسی‌ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی در چند دانشگاه منتخب و ارائه پیشنهاداتی برای ایران- نشریه بیمارستان

2. مصاحبه با برخی از اساتید رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی

3. نظرات و دیدگاه‌های دبیران همایش‌های کشوری رشته خدمات بهداشتی درمانی

4. آمارهای کلی موجود در معاونت توسعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

5.  http://www.gwumc.edu

6. http://www.jhsph.edu

7. http://www.sph.ohaio-state.edu

8. http://www.med.monash.edu.au

9. http://www.1shtm.ac.uk

10. http://www.dal.ac

11. http://www.tcd.ie

12. http://www.tums.ac.ir